Zaimki w języku tajskim: jak powiedzieć ja, ty, on i ona po tajsku

Żeby powiedzieć „ja” po tajsku, mężczyzna mówi ผม pǒm, a kobieta ฉัน chǎn. „Ty” to คุณ kun, „on” i „ona” to w obu przypadkach เขา kǎo, „my” to เรา rao, a „ono” (o zwierzęciu lub rzeczy) to มัน man. Z tymi sześcioma słowami możesz mówić grzecznie niemal w każdej sytuacji. Reszta używania tajskich zaimków sprowadza się do dwóch nawyków: pomijania zaimków, gdy znaczenie jest jasne, i zastępowania ich imionami oraz słowami rodzinnymi, takimi jak พี่ pîi (starsze rodzeństwo).

Tajskie zaimki są pod jednym względem łatwe: nigdy nie zmieniają formy. ผม to „ja”, „mnie” i „mną”, เขา to „on”, „jego”, „ona” i „jej”, a czasowniki się nie odmieniają. Ciekawe jest co innego: zaimek mówi coś o relacji. Wybór między ผม, ฉัน, หนู a เรา zależy od twojej płci, twojego wieku, wieku rozmówcy i tego, jak blisko się znacie. Po polsku płeć mówiącego widać w formach czasownika („byłem”, „byłam”); po tajsku widać ją w samym zaimku.

Tajskie zaimki w skrócie

Pierwszego dnia nie potrzebujesz wszystkich. Jeśli jesteś mężczyzną, naucz się ผม, คุณ, เขา, เรา. Jeśli jesteś kobietą, naucz się ฉัน, คุณ, เขา, เรา. Pozostałe dodawaj, w miarę jak je spotykasz.

Jak powiedzieć „ja” po tajsku

ผม pǒm: męskie „ja”

ผม to słowo, którego używa prawie każdy Taj: z przyjaciółmi, z szefem, w sklepie. Jest grzeczne, ale nie sztywne. To samo słowo znaczy też „włosy” (na głowie), co jest częstym żartem wśród początkujących. W naturalny sposób łączy się z męską partykułą ครับ kráp:

ผมชื่อฮิวโก้ครับ pǒm chʉ̂ʉ hiu-gôo kráp — Nazywam się Hugo.

Dokładnie tak Hugo przedstawia się w pierwszej historii, Hugo się przedstawia. Podczas uroczystości albo w rozmowie z kimś bardzo wysoko postawionym mężczyźni używają czasem skromniejszego กระผม grà-pǒm, ale rzadko będzie ci potrzebne.

ฉัน chǎn i ดิฉัน dì-chǎn: kobiece „ja”

Kobiety używają ฉัน w codziennej mowie. W szybkiej rozmowie często brzmi jak chán, z tonem wysokim. ดิฉัน dì-chǎn to wersja formalna: rozmowa o pracę, prezentacja, infolinia. ฉัน to też neutralne „ja” tekstów piosenek i powieści, niezależnie od tego, kto mówi, więc usłyszysz, jak śpiewają je mężczyźni.

ฉันชื่อมะลิค่ะ chǎn chʉ̂ʉ má-lí kâ — Mam na imię Mali.

Z dobrymi znajomymi wiele Tajek unika ฉัน, które może brzmieć nieco z dystansem, i mówi o sobie swoim przezwiskiem (patrz niżej).

หนู nǔu: dzieci i młode kobiety

หนู znaczy dosłownie „mysz”. Dzieci obojga płci mówią tak o sobie w rozmowie z dorosłymi, a wiele młodych kobiet używa tego słowa dalej wobec starszych, na przykład nauczyciela, szefa albo mamy przyjaciółki. Brzmi skromnie i czule. Dorośli używają też หนู jako „ty” wobec dziecka: หนูชื่ออะไร nǔu chʉ̂ʉ à-rai to sposób, żeby zapytać małą dziewczynkę czy chłopca o imię.

เรา rao: „my” i swobodne „ja”

เรา znaczy „my”, ale wśród przyjaciół to też luźne „ja”, niezależne od płci. Studenci i młodzi ludzie używają go bardzo często. W kontekście rzadko dochodzi do nieporozumień.

กู i มึง: rozpoznawaj, nie używaj

กู guu („ja”) i มึง mʉng („ty”) to dawne tajskie zaimki, dziś bardzo nieformalne. Używają ich między sobą bliscy przyjaciele w tym samym wieku, a w filmach, komediach i komentarzach w internecie usłyszysz je bez przerwy. Ale to też zaimki złości. W ustach obcokrajowca, wobec kogoś, kto nie jest bliskim przyjacielem, są po prostu niegrzeczne. Naucz się je rozpoznawać, ale nie wprowadzaj ich do własnego tajskiego.

Jak powiedzieć „ty” po tajsku

คุณ kun to bezpieczne, grzeczne „ty”, bliskie polskiemu „pan/pani”: do nieznajomego, recepcjonistki w hotelu, kolegi z pracy, kogoś, kogo dopiero poznałeś. Postawione przed imieniem działa jak „pan” albo „pani”: คุณมะลิ kun má-lí, „pani Mali”. Zwróć uwagę, że Tajowie używają z คุณ imion (często przezwisk), nigdy nazwisk.

Inne słowa na „ty” zależą od relacji:

• เธอ təə: do partnera, bliskiego przyjaciela albo kogoś młodszego. Bardzo częste w piosenkach. W piśmie to samo słowo znaczy „ona”.
• ท่าน tân: z wielkim szacunkiem, do mnichów, wysokich urzędników albo w oficjalnych listach.
• แก gɛɛ i นาย naai: nieformalne, między przyjaciółmi. แก mówią też starsi do młodszych. Unikaj obu wobec nieznajomych.

W praktyce najbardziej naturalne „ty” to jednak często wcale nie zaimek, tylko imię albo słowo rodzinne, trochę jak w polskim „czy pani doktor już jadła?”. คุณ jest zawsze poprawne, ale wobec ulicznej sprzedawczyni czy kelnera może brzmieć grzecznie i nieco z dystansem.

On, ona, ono i oni

เขา kǎo znaczy zarówno „on”, jak i „ona”: tajski nie zaznacza płci w trzeciej osobie. W codziennej mowie wymawia się je zwykle z tonem wysokim, káo, a w wiadomościach tekstowych często pisze เค้า. Obejmuje też nieokreślone „mówią, że…”: เขาว่า… kǎo wâa….

มัน man to „ono” albo „on/ona” o zwierzętach i przedmiotach:

แมวชื่อส้ม มันชอบกินปลา mɛɛo chʉ̂ʉ sôm, man chɔ̂ɔp gin bplaa — Kot ma na imię Som. Lubi jeść ryby.

Użyte o człowieku, มัน wyraża pogardę (albo, między bliskimi przyjaciółmi, dużą poufałość). Wielu właścicieli zwierząt też go unika i po prostu mówi o swoim zwierzaku po imieniu.

Liczba mnoga z พวก

พวก pûak znaczy „grupa”. Postaw je przed zaimkiem, żeby wyraźnie zaznaczyć liczbę mnogą: พวกเรา pûak-rao (my, jako grupa), พวกคุณ pûak-kun (wy, państwo), พวกเขา pûak-kǎo (oni, one). Jest opcjonalne, gdy kontekst już pokazuje liczbę: samo เรา może znaczyć „my”, a เขา „oni”.

Zwracając się do całej grupy, Tajowie częściej mówią ทุกคน túk-kon, „wszyscy”: สวัสดีทุกคน sà-wàt-dii túk-kon, „cześć wszystkim”.

Zaimki dzierżawcze: w tajskim nie ma „mój”

Tajski nie ma osobnych form dzierżawczych. Stawiasz zaimek po rzeczowniku, z ของ kɔ̌ɔng („należący do”) albo bez:

W mowie ของ zwykle się pomija, gdy znaczenie jest oczywiste. Na „siebie, sam” tajski ma ตัวเอง dtua-eeng.

Pomijanie zaimków: najbardziej naturalny tajski

Tajski pomija podmiot (a często i dopełnienie), gdy tylko sytuacja go wyjaśnia. To nie leniwa mowa, tylko normalna gramatyka. Porównaj tę wymianę zdań między dwojgiem sąsiadów w soi:

ไปไหน bpai nǎi — Dokąd (idziesz)?

ไปตลาด bpai dtà-làat — (Idę) na targ.

กินข้าวหรือยัง gin kâao rʉ̌ʉ yang — Jadłeś już?

W tych trzech zdaniach nie ma ani jednego zaimka i żaden Taj by go nie dodał. Uczący się, który zaczyna każde zdanie od ผม albo ฉัน, brzmi jak podręcznik. Praktyczna zasada: nazwij podmiot raz, a potem pomijaj go, dopóki się nie zmieni. Polakom przychodzi to łatwo, bo po polsku też mówimy „idę na targ”, a nie „ja idę na targ”. Grzeczność i tak nie zależy od zaimka; wynika z partykuł na końcu zdania, ครับ i ค่ะ, które wyjaśnia nasz przewodnik po tajskich partykułach grzecznościowych.

Imiona i słowa rodzinne zamiast zaimków

To część, która najbardziej zaskakuje uczących się. Tajowie bardzo często mówią o sobie i do innych, używając imienia albo roli tam, gdzie po polsku powiedzielibyśmy „ja” i „ty”.

Przezwiska

Prawie każdy Taj ma krótkie przezwisko, ชื่อเล่น chʉ̂ʉ-lên, i używa go zamiast „ja”. Gdy Mali mówi มะลิไม่รู้ค่ะ má-lí mâi rúu kâ, dosłownie „Mali nie wie”, ma na myśli po prostu „nie wiem”, w ciepły, trochę żartobliwy sposób. Zwracanie się do kogoś przezwiskiem zamiast คุณ działa tak samo dla „ty”.

พี่ i น้อง: starszy i młodszy

พี่ pîi znaczy „starsze rodzeństwo”, a น้อง nɔ́ɔng „młodsze rodzeństwo”, ale używa się ich wobec każdego starszego lub młodszego od ciebie. Starszy kolega z pracy to พี่ i sam mówi o sobie พี่: พี่ไปก่อนนะ pîi bpai gɔ̀ɔn ná znaczy „to ja już lecę, dobrze?”. Młodsza osoba mówi do niego พี่ jako „ty”, a o sobie ผม, ฉัน albo หนู.

Słowa rodzinne i tytuły

Rodzice mówią o sobie do dzieci แม่ mɛ̂ɛ (mama) albo พ่อ pɔ̂ɔ (tata), tak jak polska mama mówi „mama zaraz przyjdzie”. Babcia mówi ยาย yaai: ยายทำข้าวต้มให้ yaai tam kâao-dtôm hâi, „babcia zrobiła ci zupę ryżową”, znaczy „zrobiłam”. Nauczyciele to ครู kruu, lekarze to หมอ mɔ̌ɔ, zarówno jako „ty”, jak i „ja”. Nazwa aplikacji, Kru May, to właśnie to: ครูเมย์ kruu-mee, „Nauczycielka May”.

Tę logikę zobaczysz w działaniu w historiach Rodzina Mali i Młodszy brat, w których do każdego zwraca się według jego miejsca w rodzinie. Nasz artykuł o rodzinie po tajsku wymienia wszystkie te określenia, łącznie z tymi, których używa się wobec nieznajomych.

Których tajskich zaimków używać?

Trzy praktyczne zasady obejmują większość sytuacji:

1. Wybierz jedno „ja” i się go trzymaj: ผม dla mężczyzn, ฉัน dla kobiet.
2. Używaj คุณ, dopóki nie poznasz osoby, potem przejdź na พี่, น้อง albo jej przezwisko.
3. Pomijaj zaimek, gdy podmiot jest jasny, i zostawiaj ครับ albo ค่ะ na końcu.

Jak ćwiczyć tajskie zaimki

Zaimki najlepiej przyswaja się, obserwując, kto co mówi do kogo, a tego trudno nauczyć się z listy. W historiach Kru May Hugo używa ผม, Mali ฉัน, do rozmowy włączają się pięcioletni brat i babcia, a każde słowo można dotknąć, by zobaczyć jego znaczenie i ton. Notatki gramatyczne pojawiają się jako małe plakietki tam, gdzie konstrukcja, na przykład pominięty zaimek, występuje po raz pierwszy. Jeśli zaczynasz od zera, nasz przegląd podstaw gramatyki tajskiej wyjaśnia, jak te zaimki wpasowują się w tajskie zdanie.